దేశ రాజధాని దిల్లీలో ఏ వర్గం ప్రజలు తమ నిరసన స్వరాన్ని వినిపించాలన్నా, ఏ రాజకీయ పార్టీ కేంద్ర ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తేలాలన్నా ముందుగా గుర్తుకొచ్చే ఏకైక చిరునామా ‘జంతర్ మంతర్’. దేశంలోని నలుమూలల నుంచి వచ్చే సామాన్యుల నుంచి పార్లమెంట్ పరిధిలోని అగ్రనేతల వరకు అందరికీ ఇది నిరసనల నిలయంగా (Dharna Chowk) మారింది. పార్లమెంట్ భవనానికి సమీపంలో ఉండే సాన్సద్ మార్గ్ పరిధిలోని ఈ చారిత్రక ప్రాంతం, 18వ శతాబ్దపు ఖగోళ వేధశాల నుంచి రూపాంతరం చెంది భారత ప్రజాస్వామ్య స్పందనను ప్రతిబింబించే ప్రధాన కేంద్రంగా నిలిచింది.

1724లో జైపూర్ మహారాజు సవాయ్ జైసింగ్ II నిర్మించిన ఈ ఖగోళ వేధశాల, 1988లో బోట్ క్లబ్ వద్ద జరిగిన భారీ రైతు ముట్టడి,1993లో విధించిన నిషేధం తదనంతరం అధికారిక నిరసన ప్రాంతంగా మారింది. 2017లో ఎన్జీటీ (NGT) విధించిన నిషేధాన్ని సవరిస్తూ 2018లో సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన చారిత్రక తీర్పుతో, నిబంధనలకు లోబడి ఇక్కడ శాంతియుత ధర్నాలు చేసుకోవడానికి పౌరులకు ప్రాథమిక హక్కు లభించింది.

1. 18వ శతాబ్దపు ఖగోళ వేధశాల నిర్మాణం – చారిత్రక నేపథ్యం

జంతర్ మంతర్ మూలాలు ప్రారంభంలో రాజకీయ లేదా పరిపాలనా ప్రాంగణంగా రూపుదిద్దుకోలేదు. ఇది 18వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక ప్రతిష్టాత్మక ఖగోళ వేధశాల (Astronomical Observatory).

నిర్మాణ నేపథ్యం: జైపూర్ మహారాజు సవాయ్ జైసింగ్ II గ్రహాలు, నక్షత్రాల కదలికలను ఖచ్చితంగా లెక్కించేందుకు 1724లో దిల్లీలో దీనిని నిర్మించారు. దిల్లీతో పాటు జైపూర్, ఉజ్జయిని, మధుర, వారణాసిలలో కూడా ఆయన ఇటువంటి వేధశాలలను ఏర్పాటు చేశారు.

రూపాంతరం: శతాబ్దాల పాటు చారిత్రక వారసత్వ కట్టడంగా ఉన్న ఈ ప్రాంతం, 1990ల ప్రారంభంలో ల్యూటెన్స్ దిల్లీకి అతిసమీపంలో (సాన్సద్ మార్గ్) ఉండటం వల్ల రాజకీయ, సామాజిక ఉద్యమాలకు ప్రధాన కేంద్రంగా రూపాంతరం చెందింది.

2. బోట్ క్లబ్ నుంచి జంతర్ మంతర్‌కు మార్పు: 1988 నాటి చారిత్రక ఘట్టం

జంతర్ మంతర్ అందుబాటులోకి రాకముందు దిల్లీలో నిరసనలకు ప్రధాన వేదిక ఇండియా గేట్ సమీపంలోని ‘బోట్ క్లబ్’ (Boat Club Lawns – ప్రస్తుత కర్తవ్య పథ్ ప్రాంతం) ఉండేది. నిరసనల వేదికల ప్రయాణం అక్బర్ రోడ్ / రామ్‌లీలా మైదాన్ నుంచి బోట్ క్లబ్‌కు, ఆ తర్వాత జంతర్ మంతర్‌కు మారింది.

బోట్ క్లబ్ నుంచి నిరసనలు మారడానికి దారితీసిన పరిణామాలు (1988–1993):

1. మహేందర్ సింగ్ తికాయత్ రైతు ముట్టడి (1988): అక్టోబర్ 1988లో భారతీయ కిసాన్ యూనియన్ (BKU) నాయకుడు మహేందర్ సింగ్ తికాయత్ నేతృత్వంలో సుమారు 5 లక్షల మంది రైతులు తమ పశువులతో సహా వచ్చి బోట్ క్లబ్‌ను ముట్టడించారు. వారం రోజుల పాటు విజయ్ చౌక్ నుంచి ఇండియా గేట్ వరకు రాజ్‌పథ్ అంతా పూర్తిగా స్తంభించిపోయింది.

2. ల్యూటెన్స్ దిల్లీ స్తంభన: ఈ భారీ ముట్టడి వల్ల కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యాలయాల నిర్వహణ, రాకపోకలు పూర్తిగా నిలిచిపోయాయి.

3. 1993 నాటి నిషేధం: భద్రతా కారణాలు, విఐపి రవాణాకు ఇబ్బందులు, శబ్ద కాలుష్యాన్ని సాకుగా చూపిస్తూ 1993లో కేంద్ర ప్రభుత్వం బోట్ క్లబ్ వద్ద ఆందోళనలపై నిషేధం విధించింది.

3. జంతర్ మంతర్ వేదికగా సాగిన చారిత్రక పోరాటాలు & ప్రముఖ నేతలు

జంతర్ మంతర్ వేదికగా దేశ రాజకీయాలను, ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను తిరగరాసిన అనేక ప్రజా ఉద్యమాలు జరిగాయి.

ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్ (2011): అన్నా హజారే, అర్వింద్ కేజ్రీవాల్, మనీష్ సిసోడియా లోక్‌పాల్ బిల్లు కోసం సుదీర్ఘ నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు. ఈ ఉద్యమం నుంచే ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ (AAP) ఆవిర్భవించింది.

రెజ్లర్ల ఆందోళన (2023): వినేష్ ఫోగట్, బజరంగ్ పునియా, సాక్షి మాలిక్ డబ్ల్యూఎఫ్ఐ (WFI) మాజీ అధ్యక్షుడు బ్రిజ్ భూషణ్‌పై చర్యలు కోరుతూ ఒలింపియన్లు నిర్వహించిన సుదీర్ఘ దీక్ష.

తమిళనాడు రైతుల నిరసన (2017): కరవు సహాయక చర్యల కోసం తమిళనాడు రైతులు చనిపోయిన రైతుల పుర్రెలతో వినూత్న నిరసన.

ఉత్తరాఖండ్ ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమం: ఉత్తరాఖండ్ సంఘర్ష్ సమితి 1990లలో దాదాపు 6 సంవత్సరాల పాటు నిరంతరాయంగా సాగిన సుదీర్ఘ ధర్నా సాగింది.

ఒకే ర్యాంక్ – ఒకే పెన్షన్ (OROP): మాజీ సైనిక ఉద్యోగులు రిటైర్డ్ సైనికుల పెన్షన్ సమానత్వం కోసం సుదీర్ఘ పోరాటం.

మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లు దీక్ష: బిఆర్ఎస్ నాయకురాలు కె. కవిత, వివిధ పార్టీల నేతలు పార్లమెంట్‌లో మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లు ఆమోదం కోసం జంతర్ మంతర్‌లో ఒకరోజు నిరాహార దీక్ష.

కాంగ్రెస్ నేత రాహుల్ గాంధీ, తృణమూల్ కాంగ్రెస్ అధినేత్రి మమతా బెనర్జీ, టీడీపీ అధినేత నారా చంద్రబాబు నాయుడు, డిఎమ్‌కె నేతలు, ఎస్పీ, బిఎస్పీ మరియు వివిధ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీల జాతీయ నాయకులు తమ నిరసన స్వరాన్ని వినిపించడానికి జంతర్ మంతర్‌నే వేదికగా ఎంచుకున్నారు.

4. జంతర్ మంతర్ ఎంపిక: బోట్ క్లబ్‌కు ప్రత్యామ్నాయంగా, పార్లమెంట్ భవనానికి సమీపంలో ఉండే జంతర్ మంతర్ రోడ్డును అధికారిక నిరసన ప్రాంతంగా ప్రభుత్వం కేటాయించింది.

ఇతర ప్రముఖ నేతల నిరసనలు: కాంగ్రెస్ నేత రాహుల్ గాంధీ, తృణమూల్ కాంగ్రెస్ అధినేత్రి మమతా బెనర్జీ, టీడీపీ అధినేత నారా చంద్రబాబు నాయుడు, డిఎమ్‌కె నేతలు, ఎస్పీ, బిఎస్పీ, వివిధ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీల జాతీయ నాయకులు తమ నిరసన స్వరాన్ని వినిపించడానికి జంతర్ మంతర్‌నే వేదికగా ఎంచుకున్నారు.

4. చట్టపరమైన పరిణామాలు

NGT నిషేధం (2017): జంతర్ మంతర్ రోడ్డులో ఉండే నివాసితులకు శబ్ద కాలుష్యం, పారిశుధ్య సమస్యలు ఎదురవుతున్నాయని పేర్కొంటూ నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ (NGT) 2017లో ఇక్కడ నిరసనలను నిషేధించి, అందరినీ రామ్‌లీలా మైదాన్‌కు మారాలని ఆదేశించింది.

సుప్రీంకోర్టు సవరణ (2018): అయితే, 2018లో అత్యున్నత న్యాయస్థానం NGT నిర్ణయాన్ని సవరిస్తూ — “శాంతియుతంగా నిరసన తెలపడం పౌరుల ప్రాథమిక హక్కు” అని స్పష్టం చేసింది. జంతర్ మంతర్ వద్ద పూర్తిగా నిషేధం విధించడం సరికాదని, నిర్దిష్టమైన మార్గదర్శకాలు, పోలీసు అనుమతులతో పరిమిత సంఖ్యలో ధర్నాలు చేసుకోవడానికి అనుమతి ఇచ్చింది.

ఒకప్పుడు నక్షత్రాల గమనాన్ని కొలిచేందుకు రూపుదిద్దుకున్న జంతర్ మంతర్, కాలక్రమేణా భారత ప్రజాస్వామ్య స్పందనను కొలిచే కొలమానంగా మారింది. అధికార పీఠానికి కూతవేటు దూరంలో ఉంటూ, సామాన్యుడి ఆవేదనను పాలకులకు వినిపించే ‘ప్రజాస్వామ్య రక్షణ కవచం’గా జంతర్ మంతర్ చరిత్రలో నిలిచిపోయింది.